Nauka samodzielnego zasypiania: metody i co pokazują badania

Metoda Ferbera, metoda 3-5-7, metoda krzesła, podnieś-połóż: tu sprawdzisz, na czym polegają znane metody nauki samodzielnego zasypiania, od jakiego wieku je badano i co badania mówią o skuteczności, płaczu, stresie i przywiązaniu. Do tego łagodniejsze sposoby, które także sprawdzono.

Metody w skrócieCo pokazują badaniaŁagodniejsze sposoby
Rozbudzone niemowlę w łóżeczku na chmurce uśmiecha się do księżyca
W skrócie
  • Metoda Ferbera i popularna w Polsce metoda 3-5-7 opierają się na tym samym: dziecko kładzie się do łóżeczka, zanim zaśnie, a rodzic zagląda i uspokaja je krótko w coraz dłuższych odstępach.
  • Badania nie sprawdzały konkretnych tabel minut, tylko samo podejście.
  • Badania z randomizacją z udziałem dzieci od 6. miesiąca wykazały mniej nocnych pobudek, a po 1 i po 5 latach brak szkód dla emocji, zachowania i przywiązania.
  • Poniżej 6 miesięcy korzyści z nauki zasypiania nie wykazano (Douglas i Hill, 2013).
  • Łagodniejsze sposoby z oparciem w badaniach to stały wieczorny rytuał, późniejsza pora snu i metoda krzesła.

Znane metody

Nauka samodzielnego zasypiania, nazywana też treningiem snu, to sposoby, dzięki którym dziecko uczy się zasypiać bez karmienia, bujania i noszenia, a w nocy samo zasypiać z powrotem. W badaniach nazywa się je metodami behawioralnymi.

Metoda Ferbera

Nazwa pochodzi od amerykańskiego pediatry Richarda Ferbera, który opisał ją w latach 80. Po rytuale kładziesz dziecko do łóżeczka, gdy jeszcze nie śpi, i wychodzisz. Jeśli płacze, po ustalonym czasie wracasz na chwilę, uspokajasz je kilkoma słowami albo ręką na brzuszku, nie biorąc na ręce, i znowu wychodzisz. Przerwy się wydłużają. W badaniach nazywa się to stopniowym wygaszaniem.

Metoda 3-5-7

Tak w Polsce często nazywa się odmianę tego samego podejścia. Nazwa pochodzi od rosnących odstępów w minutach: na przykład 3, potem 5, potem 7 minut przed kolejnym wejściem do pokoju. Osobnego badania tej tabeli minut nie ma.

Metoda krzesła

Siedzisz przy łóżeczku, aż dziecko zaśnie, i co kilka wieczorów przesuwasz krzesło trochę dalej w stronę drzwi, aż przestajesz siedzieć w pokoju. W badaniach nazywa się to stopniowym wycofywaniem się.

Metoda podnieś-połóż

Spopularyzowana przez Tracy Hogg: gdy dziecko płacze w łóżeczku, bierzesz je na ręce, a gdy się uspokoi, odkładasz z powrotem, zanim zaśnie. Badania z randomizacją opisane na tej stronie tej metody nie obejmowały.

Wypłakiwanie

Kładziesz dziecko i nie wchodzisz do pokoju do rana, chyba że jest chore albo grozi mu niebezpieczeństwo. W badaniach nazywa się to wygaszaniem.

Późniejsza pora snu

Na jakiś czas dziecko kładzie się dopiero wtedy, gdy i tak zasypia. Gdy zasypianie idzie sprawnie, porę snu stopniowo przesuwa się wcześniej.

Od jakiego wieku

Badania z randomizacją, w których takie metody pomagały i nie szkodziły, obejmowały dzieci od 6. miesiąca: w wieku 6–16 miesięcy u Gradisara i współautorów (2016) oraz w wieku 8–10 miesięcy w programie, który Price i współautorzy (2012) obserwowali przez 5 lat.

U niemowląt poniżej 6 miesięcy według przeglądu systematycznego (Douglas i Hill, 2013) korzyści nie wykazano: nie pokazano, że nauka zasypiania zmniejsza płacz, zapobiega późniejszym problemom ze snem albo chroni matki przed depresją poporodową. Autorzy ostrzegają, że stosowanie takich metod profilaktycznie u wszystkich dzieci od pierwszych tygodni może mieć niepożądane skutki, na przykład więcej płaczu i wcześniejsze zakończenie karmienia piersią. W tym wieku bardziej pomagają okno aktywności dopasowane do wieku, wieczorny rytuał i bezpieczny sen: rytm snu noworodka.

Co badania mówią o skuteczności

  • Przegląd 52 badań dla Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu (Mindell i współautorzy, 2006): metody behawioralne pomogły w 94% prac, ponad 80% dzieci spało wyraźnie lepiej, a efekt utrzymywał się 3–6 miesięcy. Metoda ze stopniowo wydłużanymi przerwami należy do tych, które mają oparcie w badaniach. Najmocniejsze oparcie mają wypłakiwanie do rana i wcześniejsze wyjaśnienie rodzicom, jak działa sen niemowlęcia.
  • Badanie z randomizacją, 43 dzieci w wieku 6–16 miesięcy (Gradisar i współautorzy, 2016): przy metodzie Ferbera dzieci szybciej zasypiały, a w nocy budziły się wyraźnie rzadziej i krócej niż w grupie porównawczej, której rodzice dostali tylko informacje o śnie.
  • Badanie z randomizacją klastrową, 328 rodzin (Hiscock i współautorzy, 2007): matki niemowląt, które w wieku 7 miesięcy źle spały, mogły wybrać stopniowo wydłużane przerwy albo siedzenie przy łóżeczku do zaśnięcia. W wieku 12 miesięcy problemy ze snem miało 39% dzieci, a w grupie ze zwykłą opieką 55%. Matki miały też mniej objawów depresji.

Płacz, stres i przywiązanie: co wiadomo

Najczęstszy zarzut wobec nauki zasypiania: dziecko płacze, co może je stresować i szkodzić więzi z rodzicami. Co zmierzono w badaniach:

  • Kortyzol i przywiązanie w badaniu z randomizacją (Gradisar i współautorzy, 2016): kortyzol, hormon stresu, mierzony w ślinie rano i po południu, przy metodzie Ferbera spadł w porównaniu z grupą kontrolną w małym lub umiarkowanym stopniu. Po roku nie było różnic w emocjach, zachowaniu ani przywiązaniu.
  • Obserwacja przez 5 lat (Price i współautorzy, 2012): 225 rodzin z badania Hiscock. W wieku 6 lat grupy nie różniły się zdrowiem psychicznym, snem, przewlekłym stresem, relacją z rodzicami ani zdrowiem psychicznym matek. Autorzy nie znaleźli trwałych skutków, ani dobrych, ani złych.
  • Kortyzol w programie z wypłakiwaniem (Middlemiss i współautorzy, 2012): 25 niemowląt w wieku 4–10 miesięcy w 5-dniowym programie w szpitalu uczyło się zasypiać samo, a gdy płakały, nikt do nich nie przychodził. Trzeciego dnia przy zasypianiu już nie płakały, ale kortyzol w ich ślinie był podwyższony, a u matek spadł.

Ograniczenia tego badania. To jedna grupa 25 niemowląt, bez grupy porównawczej dzieci spoza programu. Program odbywał się w szpitalu, poza domem, a próbki śliny pobrano tylko w dwa dni programu. Nie da się więc powiedzieć, czy kortyzol był wyższy, niż byłby bez programu, ani czy miało to jakieś skutki.

Co z tego wynika. Badania z grupą porównawczą nie wykazały szkód: kortyzol nie wzrósł, a po 1 i po 5 latach nie było różnic w emocjach, zachowaniu ani przywiązaniu. Nie znaczy to, że trzeba uczyć dziecko zasypiać. Jeśli płacz Cię przytłacza albo metoda do Was nie pasuje, są łagodniejsze sposoby, które także sprawdzono w badaniach.

Łagodniejsze sposoby

Stały wieczorny rytuał

W badaniu z randomizacją 405 rodzin z dziećmi w wieku 7–36 miesięcy (Mindell i współautorzy, 2009) wystarczyło przez 2 tygodnie powtarzać co wieczór ten sam rytuał: dzieci szybciej zasypiały, rzadziej i krócej budziły się w nocy, a nastrój matek się poprawił.

Późniejsza pora snu

Na jakiś czas dziecko kładzie się wtedy, gdy i tak zasypia, a potem porę snu stopniowo przesuwa się wcześniej. W badaniu Gradisara i współautorów (2016) dzieci zasypiały dzięki temu wyraźnie szybciej. Nocnych pobudek wyraźnie ubyło jednak tylko przy metodzie Ferbera.

Metoda krzesła

W badaniu Hiscock i współautorów (2007) matki mogły wybrać tę odmianę: siedzieć przy dziecku, aż zaśnie, i stopniowo wycofywać się przez 3 tygodnie. Badanie oceniało program jako całość i nie porównywało obu odmian osobno.

Cokolwiek wybierzesz, trzymaj się tej samej metody przez kilka wieczorów z rzędu i uzgodnij ją z drugim rodzicem, żebyście reagowali tak samo. Więcej: jak uśpić niemowlę.

Metoda Ferbera krok po kroku

  1. Zacznij, gdy dziecko jest zdrowe, a Wy dacie radę wytrwać przez najbliższe noce.
  2. Zrób zwykły wieczorny rytuał i połóż dziecko do łóżeczka zmęczone, ale jeszcze nie śpiące.
  3. Powiedz dobranoc i wyjdź z pokoju.
  4. Jeśli płacze, po ustalonym czasie wejdź na chwilę: kilka spokojnych słów, ręka na brzuszku, bez brania na ręce i bez jasnego światła. Potem znowu wyjdź.
  5. Za każdym razem odczekaj trochę dłużej.
  6. Przy nocnych pobudkach reaguj tak samo jak wieczorem.
  7. Oceniaj po tygodniu, a nie po jednej nocy.

Kiedy lepiej nie zaczynać

  • Poniżej 6 miesięcy. W tym wieku korzyści nie wykazano (Douglas i Hill, 2013).
  • Gdy dziecko jest chore. Poczekaj, aż wyzdrowieje.
  • Gdy martwisz się o wagę albo zdrowie dziecka. Najpierw porozmawiaj z pediatrą.
  • Gdy nie dacie rady wytrwać kilku nocy z rzędu. Poczekaj na spokojniejszy czas i nie zaczynaj tuż przed przeprowadzką albo adaptacją w żłobku.

Nauka samodzielnego zasypiania nie oznacza rezygnacji z nocnych karmień, których dziecko jeszcze potrzebuje. Orientacyjna liczba karmień na noc: 2–3 w wieku 6–8 miesięcy i 0–2 w wieku 9–11 miesięcy. Więcej: niemowlę budzi się w nocy.

Bezpieczny sen w czasie nauki zasypiania

Zalecenia Amerykańskiej Akademii Pediatrii (Moon i współautorzy, 2022) na 1. rok życia, także w noce nauki zasypiania:

  • Do snu kładź dziecko na plecach
  • Twardy, płaski materac bez skosu
  • Bez poduszki, kołdry i miękkich przedmiotów w łóżeczku
  • W pokoju rodziców, ale we własnym łóżeczku
Kiedy iść do pediatry

Zadzwoń do pediatry, jeśli gorszy sen idzie w parze z gorączką, bólem, wymiotami albo wysypką, dziecko nie chce pić ani jeść, chrapie lub ma przerwy w oddychaniu we śnie albo płacze inaczej niż zwykle. Poza godzinami pracy przychodni pomoc zapewnia nocna i świąteczna opieka zdrowotna.

Natychmiast dzwoń pod numer alarmowy 112 lub na pogotowie 999, jeśli trudno dziecko obudzić, jest wiotkie albo ciężko oddycha. Niemowlę poniżej 3 miesięcy z temperaturą 38 °C lub wyższą także wymaga pilnej pomocy lekarza.

Jak NapCoach pomaga ze snem

W nocy możesz zapisywać sen, pobudki i karmienia, a rano NapCoach zapyta, ile razy dziecko się budziło. W historii widać, jak dni i noce zmieniają się z tygodnia na tydzień. Plan dnia opiera się na zapisanych drzemkach, więc widać też, czy snu w dzień nie jest za dużo albo czy pora snu nie wypada za późno.

Gdy coś jest niejasne, zapytaj na czacie: odpowiedzi uwzględniają dzienniczek snu Twojego dziecka.

Źródła

  1. Mindell JA, Kuhn B, Lewin DS, Meltzer LJ, Sadeh A; American Academy of Sleep Medicine. Behavioral treatment of bedtime problems and night wakings in infants and young children. Sleep. 2006;29(10):1263–1276. Przegląd 52 badań. doi:10.1093/sleep/29.10.1263 · PubMed 17068979
  2. Gradisar M, Jackson K, Spurrier NJ, et al. Behavioral Interventions for Infant Sleep Problems: A Randomized Controlled Trial. Pediatrics. 2016;137(6):e20151486. Badanie z randomizacją, 43 dzieci. doi:10.1542/peds.2015-1486 · PubMed 27221288
  3. Hiscock H, Bayer J, Gold L, et al. Improving infant sleep and maternal mental health: a cluster randomised trial. Arch Dis Child. 2007;92(11):952–958. Badanie z randomizacją klastrową, 328 rodzin. doi:10.1136/adc.2006.099812 · PubMed 17158146
  4. Price AM, Wake M, Ukoumunne OC, Hiscock H. Five-year follow-up of harms and benefits of behavioral infant sleep intervention: randomized trial. Pediatrics. 2012;130(4):643–651. Badanie z randomizacją, obserwacja przez 5 lat. doi:10.1542/peds.2011-3467 · PubMed 22966034
  5. Middlemiss W, Granger DA, Goldberg WA, Nathans L. Asynchrony of mother-infant hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity following extinction of infant crying responses induced during the transition to sleep. Early Hum Dev. 2012;88(4):227–232. Badanie bez grupy porównawczej, 25 niemowląt w wieku 4–10 miesięcy. doi:10.1016/j.earlhumdev.2011.08.010 · PubMed 21945361
  6. Douglas PS, Hill PS. Behavioral sleep interventions in the first six months of life do not improve outcomes for mothers or infants: a systematic review. J Dev Behav Pediatr. 2013;34(7):497–507. Przegląd systematyczny. doi:10.1097/DBP.0b013e31829cafa6 · PubMed 24042081
  7. Mindell JA, Telofski LS, Wiegand B, Kurtz ES. A nightly bedtime routine: impact on sleep in young children and maternal mood. Sleep. 2009;32(5):599–606. Badanie z randomizacją, 405 rodzin. doi:10.1093/sleep/32.5.599 · PubMed 19480226
  8. Moon RY, Carlin RF, Hand I; Task Force on Sudden Infant Death Syndrome and the Committee on Fetus and Newborn. Sleep-Related Infant Deaths: Updated 2022 Recommendations for Reducing Infant Deaths in the Sleep Environment. Pediatrics. 2022;150(1):e2022057990. Zalecenia Amerykańskiej Akademii Pediatrii. doi:10.1542/peds.2022-057990 · PubMed 35726558
FAQ

Najczęstsze pytania

Na czym polega metoda Ferbera?
Po wieczornym rytuale kładziesz dziecko do łóżeczka, gdy jeszcze nie śpi, i wychodzisz. Jeśli płacze, po ustalonym czasie zaglądasz na chwilę i uspokajasz je, nie biorąc na ręce, a przerwy z czasem się wydłużają. W badaniach nazywa się to stopniowym wygaszaniem. W badaniu z randomizacją Gradisara i współautorów (2016) z udziałem dzieci w wieku 6–16 miesięcy dzieci budziły się potem wyraźnie rzadziej.
Na czym polega metoda 3-5-7?
Tak w Polsce często nazywa się odmianę metody Ferbera: po rytuale kładziesz dziecko do łóżeczka, wychodzisz, a jeśli płacze, wracasz na chwilę po coraz dłuższym czasie, na przykład po 3, potem 5, potem 7 minutach. Badania nie oceniały konkretnej tabeli minut, tylko samo podejście ze stopniowo wydłużanymi przerwami.
Od kiedy można uczyć dziecko samodzielnego zasypiania?
Zwykle od 6. miesiąca. Badania z randomizacją, w których nauka zasypiania pomagała i nie szkodziła, obejmowały dzieci od tego wieku. U młodszych niemowląt według przeglądu systematycznego (Douglas i Hill, 2013) korzyści nie wykazano.
Czy nauka zasypiania z płaczem szkodzi dziecku?
W badaniach z grupą porównawczą nie wykazano szkód: po roku nie było różnic w emocjach, zachowaniu ani przywiązaniu (Gradisar i współautorzy, 2016), a w wieku 6 lat w zdrowiu psychicznym, śnie, stresie ani relacji z rodzicami (Price i współautorzy, 2012). Małe badanie bez grupy porównawczej wykazało podwyższony kortyzol u niemowląt, które trzeciego dnia programu z wypłakiwaniem już nie płakały (Middlemiss i współautorzy, 2012). Przy takim układzie badania nie da się jednak powiedzieć, czy to skutek metody.
Na czym polega metoda krzesła?
Siedzisz przy łóżeczku, aż dziecko zaśnie, i co kilka wieczorów przesuwasz krzesło trochę bliżej drzwi. W badaniu Hiscock i współautorów (2007) matki mogły wybrać tę odmianę i wycofywać się stopniowo przez 3 tygodnie. W wieku 12 miesięcy w grupie objętej programem mniej dzieci miało problemy ze snem niż przy zwykłej opiece.
Czy da się nauczyć dziecko zasypiać bez płaczu?
Całkiem bez płaczu bywa trudno, ale są łagodniejsze sposoby z oparciem w badaniach: co wieczór ten sam rytuał (Mindell i współautorzy, 2009), późniejsza pora snu (Gradisar i współautorzy, 2016) albo metoda krzesła, jedna z dwóch odmian w badaniu Hiscock i współautorów (2007).
Jak nauczyć roczne dziecko samodzielnego zasypiania?
Tak samo jak młodsze. W badaniu Gradisara i współautorów (2016) brały udział dzieci w wieku 6–16 miesięcy, a wieczorny rytuał pomógł w badaniu Mindell i współautorów (2009) dzieciom w wieku do 36 miesięcy. Sprawdź też porę snu: jeśli roczne dziecko kładzie się, zanim jest zmęczone, długo nie zaśnie przy żadnej metodzie.